«Apo seberadu a Sabàudia comente logu de s’ispìritu pro is pasos fortzados meos e is ànsias meas de traballos benidores, bisos furiosos chi mi àncorant galu a su mundu». Cun custas paràulas Pier Paolo Pasolini, in su documentàriu Sa forma de sa tzitade, contaiat su raportu suo cun Sabàudia, in ue paris cun Alberto Moràvia aiat comporadu una domo. Un’edifìtziu iscuadradu acanta de su lungomare, a pagos chilòmetros de sa tzitade de fràigu ratzionalista cherta dae Mussolini in su progetu de bonìfica de s’Agru pontinu. Cussu logu, in antis sìmbulu de s’intìlliu de su regìmene fascista, devenit pagos annos a pustis s’accorru seberadu dae s’intellighenzia italiana: gasi est possìbile a adobiare a Moràvia chi faghet s’ispesa in pescheria, Bernardo Bertolucci e Ian McEwan chi discutint s’iscenegiadura de unu film mai fatu, Laura Betti passillende cun Dario Bellesa e Renzo Paris, Jean Genet chirchende firmas pro una petitzione pro sa Palestina… Ma non sunt is intelletuales ebbia a seberare cuddos logos pro is vacàntzias issoro. Chitzo su litorale devenit meta de villeggiadura fintzas pro sa burghesia romana: Sabàudia e su Circeo imbucant a is pàginas mundanas de is revistas de iscàndalu ma, mescamente, devenint su teatru iscuru de unu de is delitos prus incaniados de su segundu Noighentos, destinadu a s’imprìmere in sa cussèntzia de su paisu. Paolo Massari in custa istòria tenet unu puntu de bista privilegiadu: su tziu-tziu suo est istadu su fundadore de sa biblioteca de sa tzitade, at adobiadu a is protagonistas de custa istòria e at chistionadu cun issos intre is pòrticos de su tzilleri Itàlia. Ghiadu dae documentos de archìviu e romanzos, e agiuadu dae is paràulas de testimòngios illustres comente a Dacia Maraini, Alain Elkann e Edoardo Albinati, Massari atransat su su momentu chi Sabàudia devenit unu de is polos de avanguàrdia de s’arte, de su tzìnema e de sa literadura italiana, un’iscola platònica e unu tzìrculu literàriu: su puntu focale dae ue pompiare s’istòria culturale de su pustisgherra.
